Heimelaga glede fra takka og smultgryta.
 |
| Foto: PxHere (u.å) |
Korn, mjøl og bakst
På den fjerde samlinga
til MAK1, var temaet korn, mjøl og
bakst. Der er overraskande mykje interessant historie rundt dette anvendelege
produktet, korn. Vi lærte også å lage forskjellige typar lefser, vi fekk sjå
korleis «søst» også kalla gombe, vart laga
og vi tok føre oss flatbrødbaking, igjen. Ei veldig kjekk og lærerik samling.
Arbeidskravet denne gongen er å lage flatbrød eller lefse steikt på takke ôg ei
valfri, tradisjonell julekake. Eg skal lage lefser og rosettbakkels. Oppskrift
på lefse er den som farmora mi brukte. Kvar den stammar frå veit eg ikkje men
besta jobba som budeie på nokre gardar i Nordfjord på 1940 talet så om oppskrifta
er frå Nordfjord er ikkje utenkeleg. Rosettbakkels har eg vert med å lage êin
gong tidlegare med «dadda», tanta til far min som jobba som barne pike i Oslo
på 1950 talet, og denne julekaka var noko huskokka lagde til, til jul. Eg var kanskje
9-10 år og vart bergtatt over kor fine desse julekakene var.
Korn blir til mjøl.
Der er mange typar korn. Korn har eksistert på jorda i
fleire tusen år. Klimatiske forhold gjer det utfordrande å dyrke korn i Norge,
så Norge importera store mengder av denne råvara frå utlandet. Norge er
bortimot sjølvforsynte med kjøt og meierivarer men kornimport er vi avhengige
av. Dårleg vêr og dårlege avlingar fekk skulda for at det var rekordhøg import
av korn i 2024 (Wiker, 2025). Heilt tilbake i steinaldertida fant dei ut at dei
kunne knuse kornet for å bruke det til matlaging. Kongsvik og Støfringstad (1999. s,48) visar til at den
første måten å male kornet på var mellom to steinar, deretter kom handkverna også
kalla dreiekvern, som gjorde det litt lettare .Ein teknologisk revolusjon . Å
knuse korn var den viktigaste jobben på ein gard. Det var kvinnene som stod for
kornmalinga og dei brukte nokk fleire timar på å male korn til storfamilien.
Dette var fysisk tungt arbeid og måtte gjerast kvar dag. Det hadde ikkje noko og
sei kva korn som blei brukt til kvernene, dette på grunn av klimaet avgjorde kva type korn som vaks fram. (Ness, 2012). Etter det kom bekkekverna, som
vart driven av vatnstraum frå bekkar og elvar. På 1800 talet kom den moderne
valsekverna.
Lefsebaking.
Det er lange tradisjonar knytt til lefsebaking. Lefsene vart
laga slik som flatbrødet men med fint mjøl, og for at dei skulle halde seg
mjuke blei det steikt raskt. Når dei skulle serverast blei dei smurt med smør
eller rømme før det blei dryssa sukker på dei (Strømstad. s,33). Den eldste
typen for baking, er å steike på ei flat og varm plate. Lefser blir laga over
heile landet og der er regionale forskjellar. Der er lefser frå Sogn, Nordfjord,
Sunnfjord, Sunnmøre, Hardanger , Helgeland og mange andre distrikt.
Framgangsmåten er nokon lunde den same men ingrediensane kan variere. Det er
gjerne klingen, altså smørjinga som er forskjellig.
Småkaker.
Kaker steikt i jern som krumkaker, avlettar, goro og
jønnbrød, er dei eldste kakene vi kjenner til. Bakstekjerringane hadde med sitt
eige jern. Jerna hadde dekorative mønster så kakene vart ekstra fine. « de fineste jernene var aposteljern» skriv
Strømstad. Aposteljern hadde dei tolv apostlane som mønster på den eine sida og
på den andre var initialane ôg bumerke til eigaren av jernet . Porsjonane på
baksten var store for det var ei skam om det vart tomt. Baksten skulle aller
helst vare fram til påske. På 1800 talet blei det meir og meir vanleg i heimane
med vedaovn der ein kunne lage mat på. Då blei smultbakst også meir vanleg. Det
skulle lagast minst sju sortar eller så mykje som tretten ( Strømstad.s,33). Smult er feitt som ligg rundt innvollane til
grisen og forde grisehald blei meir utbredt
på gardane i dette år hundre fekk folk tilgang til smult. Framgangsmåten er at smolten
blir varma godt opp og kakene blir raskt steikte i det varme feittet .
Smultringar, fattigmenn og rosettbakkels er blitt laga i generasjonar og er
klassikarar til jul. Høberg skriv «Rosettbakkels skiller seg markant ut fra
de øvrige smultstekte kakene», noko eg seier meg einig i. Desse delikate
småkakene er verkeleg eit blikkfang med sitt karakteristiske utsjånad.
Besta sine lefser
 |
| Ferdig lefse med ein god kopp kaffe. Foto: Elise Aagesdatter Eide |
Deig:
⭐ 3dl surmelk
⭐ 2 dl feit melk
⭐ 2 ts sukker
⭐ 2 ts bakepulver
⭐ 3 ts natron
⭐ 6-7 koppar kveitemjøl
Kling :
⭐ 500 g smør
⭐ 1 dl fløte
⭐ 2,5 dl rømme
⭐ 3 ts kanel
⭐ 3 dl melis
⭐ 1 dl sukker
Slik gjekk eg fram :
Eg blanda melka, rørte natron og bakepulver inn i sirka 2 skeier
med mjøl før eg vispa dette inn i melka. Så målte eg opp 5 koppar med mjøl som
eg rørte roleg inn melkeblandinga. 1 kopp er rundt 210 gram mjøl. Når deigen hadde satt seg så
tilsette eg endå ein kopp mjøl som viste seg å vere nokk. Deigen var fast i
konsistens og ikkje klissete. Den fekk stå i ro medan eg laga klingen til
lefsene. Der blanda eg melis og sukker i romtemperert smør før eg spedde inn
fløyta. Då det var godt blanda vendte eg inn rømen og kanel. Klingen lot eg stå
ute i romtemperatur så det skulle vere lettare å smøre den på lefsene når det
skulle gjerast. Deigen vog eg opp i emner på 100 gram som viste seg å vere for
små emner til takka mi, så eg gjorde det på nytt til emner på 200 gram. Takka varma
seg medan eg kjevla ut leivar. Deigen var litt «kranglete», så eg måtte kjevle lenge
og bruke mykje tid på kvar leiv. Dette kan bety at eg har elta deigen for mykje
medan eg laga den. For kvar leiv eg steikte tørka eg av takka for overskudd av
mjøl. Sjølve steikinga gjekk rask. Fregnene på lefsene kom etter sirka eit
minutt. Etter steiking la eg fuktige klede over lefsene. Slik låg dei og kjølte
seg ned og dei tørka ikkje inn. Dei skulle vere kalde men mjuke når klingen
skulle smørjast på. Desse lefsene dynka eg ikkje med vatn. Eg fekk 8 store og
fine leivar. Mykje arbeid for ein person så etter 3 timar med baking, kjevling
og steiking var eg ferdig. Smøringa og pakkinga av lefsene var fort gjort. Klingen
hadde ikkje skilt seg og den var lett å smøre på. Lefsene pakka eg enkeltvis i posar før eg merka dei og fryste dei inn.
 |
| Arbeidsprosessen steg for steg. Foto: Elise Aagesdatter Eide |
Rosettbakkels
 |
| Ferdig rosettbakkels med melisdryss. Foto: Elise Aagesdatter Eide |
Røre:
🎅 1,5 dl kveitemjøl
🎅 1 ss sukker
🎅 2 dl melk
🎅 3 egg
Slik gjekk eg fram:
Eg blanda alle ingrediensane og rørte til den blei fri for
klumpar. Så lòt eg den svelle i 30 minutt. Medan røra stod så blei smulten varma i ei gryte. Å steike var ikkje så enkelt å få til som eg
hugsar at det var når eg lagde det som 9-10 åring. I oppskrifta står der at
jernet skal dyppast i smult før ein dyppar det i røra (Strømstad.s 50). Det tok
meg nokon forsøk før eg skjønte at jernet måtte varmast godt opp i smult før
ein dyppar det i røra. Først då eg knekte koden på gjeremåten, gjekk det fort. Eg
har ikkje termometer men sjekka ofte at smulten var varm nokk ved å sette
skafte på ei tresleiv nedi. Det brusa godt rundt skaftet og temperaturen er då korrekt
og sirka rundt 180-185 grader. Når eg dyppa jernet i røra var eg forsiktig slik
at røra ikkje kom over kanten på jernet. Hadde det skjedd så hadde det vert vanskeleg
å få kaka av etter steiking. Eg har lest forskjellige oppskrifter på
rosettbakkels der forskjellen er med og utan potetmjøl. Potetmjølet gjer til at
kakene blir ekstra sprø så dette ville eg finne ut om det stemte. Når eg hadde
steikt opp halve røra tilsette eg 1 spiseskjei med potetmjøl, rørte godt og lòt
den svelle i 30 minutt før eg begynte å steike igjen. Eg kan meddele at dette
er tilfelle. Potetmjølet gjer kakene mykje meir sprø. Rosettbakkelsane let eg
ligge på papir slik at fette skulle trekkast mest mogleg ut av dei. Når dei var
kjølt godt ned, pakka eg dei i kakeboksar.
 |
| Arbeidet steg for steg. Foto: Elise Aagesdatter Eide |
Vurdering.
Dette har
vert ei kjekk oppgåve. Mest fordi barndomsminnene har vert i tankane mine denne
veka. Eg gleda meg til å servere besta sine lefser til far og mor og eg er
såklart spent på kva dei meina om resultatet. Lefsene kunne gjerne vert meir søte
men dette er smak og behag. Rosettbakkelsen var mykje kjekkare å lage då eg var
9-10 år en no når eg er 44. Det har vel noko med at eg ikkje visste kor mykje
det var å halde styr på medan dei vart laga. Temperatur på smulten, ikkje la
røra dyppast over jernet og pass på fingrane om du skal bytte motiv på jernet. Det
var uansett kjekt å prøve og dei er fremleis dei finaste julekakene eg veit om.
LITTRATURLISTE:
Bugge, A. B. (2025, 3. oktober). Baking. I Store norske leksikon. Hentet
9.november 2025
Høberg, E.
N. (2025, 1. april). Julekaker. I Store norske leksikon. Hentet
9.november 2025. https://snl.no/julekaker
Kongsvik,
Å., & Støfringsdal, K. (1999). Fjordamat: Kokeboka frå Sogn og Fjordane.
Selja forlag i samarbeid med Sogn og Fjordane Bondekvinnelag.
Norsk
Tradisjonsmat. (u. å.). Rosetter. Hentet 9.november 2025. https://norsktradisjonsmat.no/oppskrift/rosetter/
Næss, R. N. (2012, 27. oktober). Da mel ble til med
håndkraft. Forskning.no. Hentet 9.novemner 2025
https://www.forskning.no/arkeologi-historie-landbruk/da-mel-ble-til-med-handkraft/674623
PxHere. (u.å). [Korn og bakst – fotografi]
[Fotografi]. PxHere. https://pxhere.com/en/photo/914445
Strømstad, A. (2006). Norsk julemat. Levende
norske tradisjoner. Damm.
Wiker, L. J. (2025, 18. februar). Stor økning i
importen av korn og poteter. Nationen. Hentet 9.november 2025.
Kommentarer
Legg inn en kommentar